Chùa Bút Tháp nằm bên bờ sông Đuống thanh bình ở Bắc Ninh, là một công trình tiêu biểu của kiến trúc Phật giáo Việt Nam. Được ghi nhận là một trong những công trình thế kỷ 17 còn nguyên vẹn nhất cả nước, ngôi chùa là nơi lưu giữ nhiều Bảo vật Quốc gia, trong đó có pho tượng Quan Âm "nghìn tay nghìn mắt" nổi tiếng thế giới. Với du khách năm 2026, ngôi chùa mở ra hành trình khám phá sâu sắc thời kỳ đỉnh cao nghệ thuật dưới triều Lê Trung Hưng. Với tháp Báo Nghiêm hình ngọn bút mang tính biểu tượng cùng những tác phẩm chạm khắc đá tinh xảo, chùa Bút Tháp là chốn thanh tịnh giúp tâm hồn thư thái, kết hợp hài hòa chiều sâu lịch sử với vẻ đẹp yên bình của làng quê Bắc Bộ.

Khi đến gần chùa Bút Tháp, điều đầu tiên thu hút ánh nhìn là tháp Báo Nghiêm, thường gọi là tháp Bút, vươn cao trên nền trời. Ngôi tháp đá trang nghiêm mà thanh thoát này được xây dựng năm 1737, với năm tầng tượng trưng cho ngũ hành và sự giác ngộ của Đức Phật. Những cánh sen, chim phượng và hình tượng tiên nhân được chạm trực tiếp vào đá xám tinh tế đến mức như đang khẽ chuyển động. Dưới chân tháp, một cây đa cổ thụ vươn rễ ôm sát những phiến đá nền, như thể thiên nhiên và lòng thành kính đã hòa làm một qua bao thế kỷ. Vào những buổi sáng tĩnh lặng, bóng tháp in xuống hồ sen xung quanh tạo nên hình ảnh đối xứng hoàn hảo, mời gọi du khách lắng lòng chiêm nghiệm.
Tượng Quan Âm nghìn tay: Bảo vật Quốc gia
Trong chính điện ánh sáng dịu mờ, đặt trong khám gỗ sơn son thếp vàng là kiệt tác nổi bật nhất của chùa — tượng Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn, vị Bồ Tát từ bi với nghìn tay nghìn mắt. Được tạc năm 1656 bởi nghệ nhân họ Trương lừng danh, pho tượng ngồi cao 3,7 mét này là thành tựu phi thường của nghệ thuật và trí tưởng tượng tâm linh. Bốn mươi hai cánh tay lớn tỏa ra thành một mạn đà la hoàn chỉnh, mỗi bàn tay hoặc kết ấn thiêng, hoặc cầm một vật mang ý nghĩa biểu tượng, trong khi hàng trăm cánh tay nhỏ hơn xếp phía sau như vầng hào quang lấp lánh. Những gương mặt thoáng mỉm cười toát lên vẻ an nhiên đầy cuốn hút. Được công nhận là Bảo vật Quốc gia, pho tượng thể hiện trọn vẹn lý tưởng từ bi của Phật giáo Việt Nam: cùng lúc vươn đến mọi phương — và thấu tỏ mọi khổ đau.

Nếu tượng Quan Âm khơi dậy niềm kính ngưỡng, thì vẻ đẹp rực rỡ của chùa Bút Tháp lại được thể hiện trọn vẹn ở tòa Tiền đường. Những cột gỗ, xà ngang và bàn thờ đồ sộ tại đây được phủ kín bằng vô vàn hình chạm khắc — rồng cuộn trong mây, đàn hươu nô đùa, đô vật gồng mình, nhạc công chơi nhạc cụ tre truyền thống, cùng những cảnh sinh hoạt nông nghiệp như được tái hiện nguyên vẹn từ các làng quê đồng bằng sông Hồng thế kỷ 17. Những nét chạm sâu và mạnh mẽ khiến gỗ dường như trở nên mềm mại, uyển chuyển. Hướng dẫn viên địa phương thường giới thiệu bức chạm nổi tiếng “Mẹ cho con bú”, một nét đời thường dịu dàng đến bất ngờ giữa những chủ đề tôn giáo. Tổng thể các tác phẩm chạm khắc tựa một bộ bách khoa dân gian bằng gỗ về đời sống thôn quê và tâm linh Việt Nam, mỗi bức đều xứng đáng để du khách dành vài phút ngắm nhìn thật kỹ.

Sự hiện diện của ngôi chùa gắn liền với bà Trịnh Thị Ngọc Cơ, một công chúa tài đức thuộc dòng họ chúa Trịnh cầm quyền, người đã lui về khúc sông Đuống yên tĩnh này sau khi chồng qua đời. Năm 1647, bà bỏ tiền trùng tu toàn bộ ngôi chùa đã xuống cấp, biến nơi đây thành một quần thể tu viện nguy nga để bày tỏ lòng thành kính. Chuyện kể rằng bà đích thân giám sát các nghệ nhân và nhà sư, yêu cầu những chuẩn mực cao nhất đối với nghệ thuật tôn giáo. Di sản bà để lại là một ngôi chùa mang dấu ấn nữ tính rõ nét — quy mô gần gũi, các hình tượng thấm đẫm lòng từ bi và từng chi tiết đều được chăm chút tỉ mỉ. Một tấm bia đá trong vườn vẫn ghi lại lòng mộ đạo của bà.

Mỗi độ xuân về, vào ngày 23 và 24 tháng ba âm lịch, chùa Bút Tháp bừng lên sức sống trong lễ hội Bút Tháp rộn ràng. Người dân từ khắp huyện Thuận Thành rước kiệu về chùa, mang theo lễ vật xôi, trái cây cùng những liền anh, liền chị quan họ đặc trưng của vùng đất này, để những câu hát giao duyên đối đáp ngân nga qua các khoảng sân cổ kính. Một điểm nhấn là màn múa rối nước được trình diễn trên hồ sen của chùa, cơ hội hiếm có để thưởng thức loại hình nghệ thuật đậm chất Việt Nam trong không gian rất gần với bối cảnh ra đời vào thế kỷ 11. Với những du khách may mắn sắp xếp được lịch trình trùng dịp này, lễ hội biến chuyến tham quan vốn đã đầy cuốn hút thành một kỷ niệm văn hóa sống động, đậm sâu.
Phía sau chính điện là tháp Tôn Đức vươn cao, một công trình gỗ tám mặt thanh thoát, bên trong đặt quả chuông đồng lớn được đúc năm 1799. Men theo những bậc thang gỗ dốc của tháp, du khách lên đến sàn ngắm cảnh, nơi có thể nhìn bao quát toàn bộ quần thể chùa, những cánh đồng lúa xung quanh và bóng núi Phật Tích, núi Dạm xanh mờ phía xa. Tiếng chuông trầm hùng, vẫn được thỉnh hai lần mỗi ngày vào giờ thiền sáng và tối, lan qua mặt nước và đồng ruộng với âm sắc trong trẻo như gột sạch tâm trí. Tầng trên của tháp còn có một ban thờ nhỏ thờ Mẫu Thượng Ngàn, gợi nhắc tín ngưỡng vạn vật hữu linh có trước Phật giáo, vốn đan xen trong đời sống tâm linh người Việt.

Về phép ứng xử và quy định trang phục, Bút Tháp là nơi thờ tự vẫn đang hoạt động và là Di tích Quốc gia đặc biệt. Khi vào các điện thờ chính, du khách bắt buộc phải ăn mặc trang nghiêm (che kín vai và đầu gối). Dù việc chụp ảnh được khuyến khích ở sân ngoài trời và gần tháp Báo Nghiêm, du khách có kinh nghiệm luôn dùng chế độ màn trập im lặng và tránh bật đèn flash khi ở trong điện đặt tượng Quan Âm. Điều này giúp giữ gìn không khí thiền tịnh của chốn thanh tịnh này cho các Phật tử địa phương.
Về lựa chọn thời điểm theo mùa, khoảng thời gian lý tưởng nhất là từ tháng 2 đến tháng 4. Khi ấy, thời tiết ôn hòa và những cánh đồng lúa xung quanh xanh mướt. Tuy nhiên, hãy tránh lễ hội Bút Tháp (ngày 23 và 24 tháng 3 âm lịch) nếu bạn muốn tham quan trong yên tĩnh và chiêm nghiệm; vào dịp lễ hội, nơi đây náo nhiệt với các nghi lễ truyền thống và đông đảo khách thập phương. Để có chuyến tham quan thư thái, yên bình, sáng thứ Ba hoặc thứ Tư là lựa chọn phù hợp nhất để chụp ảnh và tìm hiểu mà không bị gián đoạn.
Trong lúc nghỉ chân lấy lại năng lượng, chúng tôi gợi ý bạn thưởng thức Nem Bùi (thịt lợn lên men trộn thính gạo), một đặc sản Bắc Ninh có bán tại chợ Thuận Thành gần đó. Một phần có giá khoảng 50.000 VND (2,00 USD) và là món ăn du khách không nên bỏ qua nếu muốn cảm nhận hương vị đích thực của vùng đất này.
Một mẹo quan trọng cho năm 2026: Ánh sáng "Bút Tháp". Để chụp được những bức ảnh chạm khắc đá trên tháp Báo Nghiêm sao cho "xứng đáng nhất với công sức và chi phí bỏ ra", hãy đến trước 9:30 sáng. Nắng sớm chiếu vào mặt phía tây của tháp, làm nổi bật các hình chạm nổi ba chiều mô tả khỉ, voi và rồng. Ngoài ra, hãy kiểm tra ứng dụng du lịch chính thức của Bắc Ninh để tìm các bản thuyết minh âm thanh qua mã QR mới nhất; đây là công cụ hỗ trợ thiết yếu để giải nghĩa những dòng chữ Hán thế kỷ 17 khắp chùa. Khi kết hợp những chi tiết chuẩn bị kỹ lưỡng này, bạn sẽ có chuyến thăm "chùa Bút" với những khám phá sâu sắc và hành trình suôn sẻ.