Ban đầu, hòn đảo nơi dựng Đền Ngọc Sơn được gọi là gò Tượng Nhĩ (tai voi). Trải qua nhiều biến thiên lịch sử, đặc biệt đến thời Nguyễn (dưới triều vua Tự Đức), đền được quy hoạch và mở rộng để thờ Văn Xương Đế Quân (chủ về văn chương, khoa bảng) và Đức Thánh Trần (Trần Hưng Đạo). Tên gọi Đền Ngọc Sơn cũng chính thức gắn liền với công trình từ giai đoạn này. Diện mạo cổ kính của đền ngày nay mang đậm dấu ấn của danh sĩ Nho học, nhà văn hóa Nguyễn Văn Siêu. Kiến trúc và không gian thờ tự tại đền là sự hòa hợp tinh tế của "Tam giáo đồng nguyên": Đạo giáo, Phật giáo và Nho giáo.

Đền Ngọc Sơn cổ kính giữa lòng Hồ Gươm
Tọa lạc ngay giữa lòng Hồ Gươm và gắn liền với Tháp Rùa cổ kính, Đền Ngọc Sơn nằm ở vị trí trung tâm của Phố Cổ Hà Nội. Từ các điểm tham quan quen thuộc như chợ Đồng Xuân hay phố ẩm thực Tạ Hiện, du khách chỉ mất khoảng 5 phút đi bộ. Nếu chọn phương tiện công cộng, bạn có thể dễ dàng bắt các tuyến xe buýt số 08, 09, 36 hoặc 86 với trạm dừng ngay gần bờ hồ.
Đền Ngọc Sơn không đứng đơn lẻ mà kết hợp hoàn hảo với các công trình xung quanh, tạo thành một quần thể kiến trúc - tâm linh độc đáo mang nhiều giá trị văn hóa sâu sắc.

Tháp Bút "Tả Thanh Thiên"
Tọa lạc trên gò Độc Tôn (núi Ngọc Bội), Tháp Bút do danh sĩ Nguyễn Văn Siêu khởi xướng xây dựng bằng đá, với đỉnh tháp mang hình dáng ngọn bút lông chĩa thẳng lên trời. Trên thân tháp tạc ba chữ Hán nổi tiếng: “Tả Thanh Thiên” (写青天) – nghĩa là “Viết lên trời xanh”, thể hiện khí tiết, tinh thần trung thực và tâm hồn khoáng đạt của bậc trí thức.
Nằm ngay dưới chân Tháp Bút là Đài Nghiên – một nghiên mực bằng đá nguyên khối hình quả đào, được đỡ bởi ba con thiềm thư (cóc đá). Trên thân đài có khắc bài minh của Nguyễn Văn Siêu, gửi gắm những triết lý nhân sinh và bài học làm người sâu sắc.

Cầu Thê Húc uốn cong màu đỏ son
Cây cầu gỗ uốn cong như hình con tôm hay chiếc lược ngà, khoác lên mình màu đỏ son rực rỡ, cũng do danh sĩ Nguyễn Văn Siêu xây dựng. Tên gọi “Thê Húc” (棲旭) mang ý nghĩa thơ mộng: “nơi đậu lại ánh sáng mặt trời lúc bình minh”. Cầu Thê Húc là dải ruy-băng kết nối bờ hồ với đảo Ngọc Sơn. Qua khỏi cầu, du khách sẽ bước tiếp qua Đắc Nguyệt Lâu (lầu đón trăng) để vào đền. Sự kết hợp giữa Tháp Bút, Đài Nghiên, cầu Thê Húc và cổng đền tạo nên một hành trình dẫn lối đậm triết lý phương Đông.